Na čelu Libije nalazio se od septembra 1969. godine do svrgavanja, tokom talasa takozvanog Arapskog proljeća 2011. godine.

Od beduinskog porijekla do vođe države

Rođen je u selu Kasr Abu Hadi, južno od Sirta, u beduinskoj porodici berberskog porijekla. Iako se najčešće navodilo da je rođen 7. juna 1942. godine, taj podatak, odnosno datum, zapravo nije pouzdan.

Libija, tada italijanska kolonija, bila je poprište borbi sa Britancima tokom Drugog svjetskog rata. Italijanske i njemačke trupe pod komandom Ervina Romela nastojale su da iz Libije prodru u Egipat, prije svega prema Sueckom kanalu, ali je invazija završena neuspjehom i odlučnom pobjedom Britanaca.

Italijani su se u Libiji nalazili od 1912. godine, kada su od Turske preuzeli Tripolitaniju i Kirenajku. Kasnijim spajanjem te dvije istorijske pokrajine i Fezana u unutrašnjosti, oblikovali su koloniju koju su nazvali Libija, oslanjajući se na terminologiju antičkog Rima, kada je taj naziv označavao Afriku uopšte.

Nakon poraza Italije u Drugom svjetskom ratu i gubitka kolonijalne imperije, koja je obuhvatala Libiju, Dodekanez, Eritreju i Somaliju, a određeno vrijeme i Etiopiju i Albaniju, Libija se našla pod privremenom upravom Britanaca i Francuza. U decembru 1951. godine postala je nezavisna kraljevina pod dinastijom Senusi.

Kralj Idriz (1890–1983), koji je vladao Libijom od 1951. do 1969. godine, poticao je iz porodice Senusi, koja je imala značajnu političku ulogu na tom prostoru bar od druge polovine 18. vijeka, predvodeći sufijski red poznat po borbenosti.

Smatra se da se mladi Moamer Gadafi za arapski nacionalizam opredijelio tokom školovanja u Sabhi, u Fezanu, u Sahari, gdje se njegova porodica preselila. Obrazovanje je nastavio u Bengaziju, središtu Kirenajke, u vojnoj školi, nakon kratkotrajnog studiranja istorije u Tripoliju.

Imao je svega 27 godina kada je 1969. godine, kao mladi oficir sa grupom istomišljenika, organizovao prevrat kojim je svrgnut kralj Idriz. Nakon državnog udara, zemljom je u početku upravljalo tijelo nazvano Revolucionarni savjet, na čijem je čelu bio Gadafi.

Na njega je tih godina presudno uticao primjer Gamala Abdela Nasera, koji je sličan prevrat izveo u Egiptu i potom postao vodeća ličnost panarapskog nacionalizma.

Poznato je i da je Gadafi proučavao literaturu o Francuskoj revoluciji iz 1789. godine, biografije Kemala Ataturka i Abrahama Linkolna, kao i djela Mišela Aflaka, političkog mislioca porijeklom iz Sirije.

Nafta donijela bogatstvo, a država preuzela privredu

Prije otkrića nafte, Libija je bila pustinjska zemlja sa uskim pojasom obradivog zemljišta uz obalu i simbol teškog siromaštva. Ipak, njen položaj na južnoj obali Sredozemlja davao joj je određen strateški značaj tokom Hladnog rata. Nafta je otkrivena 1959. godine u unutrašnjosti zemlje.

„Crno zlato“ postalo je izvor blagostanja u slabo naseljenoj Libiji, po kojem je Gadafijeva vladavina ostala upamćena.

Za razliku od nekih drugih arapskih zemalja bogatih naftom, u kojima je ona u početku uglavnom donosila nevjerovatno bogatstvo i raskoš uskom krugu vladara, Gadafi se opredijelio za podizanje životnog standarda većine stanovništva.

U narednoj fazi usmjerio se i na razvojne programe, među kojima je bilo navodnjavanje i ozelenjavanje pustinje.

U početku oprezno, a kasnije sve odlučnije, nacionalizovao je krupne privredne aktivnosti, uključujući naftnu industriju, i uklonio strano prisustvo iz tih sektora. Još odvažnija bila je odluka o zatvaranju stranih vojnih baza.

Svoju političku viziju nazvao je Trećom međunarodnom teorijom, koju je izložio u publikaciji „Zelena knjiga“ iz 1976. godine. Uspostavio je tijela nazvana narodni kongresi, zamišljena kao oblik neposredne demokratije.

Godinu kasnije proglasio je koncept džamahirije, koji je opisao kao libijski socijalizam. U praksi je to podrazumijevalo socijalnu politiku, masovnu stambenu izgradnju, stambeno zbrinjavanje većeg dijela stanovništva, kao i razvijene zdravstveni i obrazovni sistem.

Gadafi je osmislio i pokrenuo revolucionarni projekat „Velika rijeka koju je stvorio čovjek“. Bio je to ogroman hidrosistem, jedan od najvećih projekata navodnjavanja na svijetu. Voda je izvlačena iz dubina saharske pustinje i transportovana na udaljenost do 1.600 kilometara, čime je obezbjeđivano oko 70 odsto potreba Libije za slatkom vodom.

BONUS VIDEO:

Izgradnja je počela u avgustu 1984. godine, a sistem je obuhvatao cijevi ukupne dužine 2.820 kilometara i više od 1.300 bunara, uglavnom dubljih od 500 metara. Cilj je bio da se, osim obezbjeđivanja vode za piće, omogući i široko navodnjavanje poljoprivrednih površina.

Podrška oružanim pokretima i sukob sa Zapadom

Nakon političke i finansijske konsolidacije, Gadafi se odvažio na šire političko djelovanje izvan granica Libije. To mu je stvorilo brojne neprijatelje, a prema ocjenama dijela posmatrača, doprinijelo je i njegovom tragičnom kraju.

Odlučno je podržavao Palestince, uključujući njihove oružane aktivnosti. Osim njih, finansijski je i na druge načine pomagao različite političke, pa i terorističke organizacije, među kojima su bili američka organizacija Nacija islama, Crni panteri i Irska republikanska armija (IRA).

Povezivan je i sa grupom Crni septembar, poznatom po otmici izraelskih sportista tokom Olimpijskih igara u Minhenu 1972. godine i pokušaju prevrata u Jordanu, koji je uključivao i plan likvidacije kralja Huseina. Gadafi je pružao utočište brojnim kontroverznim ličnostima, među kojima je bio i Idi Amin. Nije krio ni da pomaže Karlosu Šakalu, odnosno Iljiču Ramirezu Sančesu, tada jednom od najpoznatijih međunarodnih terorista.

Zbog toga je povezivan sa brojnim terorističkim napadima u Evropi, sa različitim stepenom utemeljenosti tih optužbi. Među njima su napadi na aerodrome u Rimu i Beču u decembru 1985. godine, kao i eksplozija u diskoteci u Berlinu u aprilu 1986, kada je poginulo šest američkih vojnika, a oko 200 ljudi je ranjeno. Kao dokaz libijske umiješanosti istraga je navodila presretnutu poruku između libijskog diplomatskog predstavništva u tadašnjoj Istočnoj Njemačkoj i Tripolija.

Vašington je zbog toga uveo sankcije Libiji, a u aprilu 1986. godine američke snage bombardovale su Tripoli i Bengazi. Poginulo je 37 ljudi, među njima i Gadafijeva usvojena kćerka. Nakon napada, Gadafi je, u svom prepoznatljivom stilu, zaprijetio da će američkom predsjedniku Ronaldu Reganu „odsjeći nos“.

Umiješao se i u pogranični sukob sa Čadom, nastojeći da Libiji pripoji dio sjevera te zemlje, planinski masiv Tibesti uz južnu granicu Libije. Pozivao se na sporazum Laval–Musolini iz 1935. godine, kojim je Francuska Italiji navodno obećala pojas Auzu, površine oko 114.000 kvadratnih kilometara. U oblasti Tibesti prethodno su otkrivena nalazišta uranijuma. Libija je na kraju bila primorana da se povuče, pošto je Francuska odlučno podržala teritorijalni integritet Čada.

Britanci su 1987. godine presreli i „Eksund“, trgovački brod natovaren oružjem i eksplozivom iz Libije, namijenjenim Irskoj republikanskoj armiji.

Pad aviona „boing 747“ iznad Lokerbija u Škotskoj 1988. godine, kada je poginulo 270 ljudi, dodatno je otežao Gadafijev položaj. Bio je to let 103 kompanije „Pan Am“ na liniji od Frankfurta do Detroita. Nakon dugogodišnjeg odbacivanja odgovornosti, Gadafi je 2003. godine pristao na obeštećenje porodica žrtava.

Afričko jedinstvo i pad režima

U posljednjoj fazi vladavine Gadafi se posvetio ideji panafrikanizma. Bio je jedan od tvoraca Afričke unije, čiji je predsjedavajući bio 2009. i 2010. godine.

Svrgnut je tokom talasa takozvanog Arapskog proljeća 2011. godine. Pobuna, koja je počela u susjednom Tunisu, proširila se na istočni dio Libije, Kirenajku, čemu je, prema navodima iz teksta, doprinijelo i prisustvo oko 1,5 miliona radnika iz Egipta. Protiv Gadafija su se udružile zapadne zemlje i različite, naizgled suprotstavljene grupacije, od islamskih ekstremista do zagovornika vesternizacije.

Uslijedila je intervencija NATO-a. U julu 2011. godine ciljano su uništavana i postrojenja za preradu vode, dio sistema „Velika rijeka koju je stvorio čovjek“. Tokom građanskog rata koji je uslijedio, sistem za navodnjavanje pretrpio je velika oštećenja.

Gadafi je zarobljen u Sirtu i ubijen 20. oktobra 2011. godine, nakon što je bio izložen nasilju.