Uloga i mandat OHR-a, odnosno diplomate u vidu visokog predstavnika su, naime, definisani Aneksom deset Dejtonskog mirovnog sporazuma u kojem stoji da su njegovi zadaci da, između ostalog, "prati", "održava kontakt sa stranama" i "pomaže", prenosi Glas Srpske.

Međutim, kako je mahom silom mijenjan i Dejton, odnosno Ustav BiH, tako je mijenjana i uloga visokih predstavnika, koji su dobili u ruke oruđe zvano "bonska ovlašćenja", odnosno moć da donose amandmane, nameću zakone te ih i mijenjaju po sopstvenom nahođenju, bez ikakve kontrole, kao i da smjenjuju funkcionere, oduzimaju prava i lična dokumenta bez prava na žalbu.

S druge strane, s obzirom na to da je mir u BiH već duže od tri decenije, sve se glasnije, doduše ne od svih, čuje da je OHR prevaziđen i da je vrijeme ili da bude zatvoren ili, ukoliko ne to, onda da za početak bude izmješten iz BiH.

Njegovo zatvaranje duže vrijeme zagovaraju, u prvom redu, Republika Srpska, kao jedna od strana potpisnica Dejtona, te Rusija i Kina, kao zemlje stalne članice SB UN, dok je u posljednje vrijeme primjetna i blaga promjena stava u pogledima SAD.

Ova priča ponovo je pokrenuta nakon što je u ponedjeljak Kristijan Šmit, njemački diplomata koji je od 2021. godine u fotelji visokog predstavnika i koga Srpska, za razliku od FBiH, ne priznaje, tvrdeći da nije imenovan u skladu sa procedurama u SB UN i da iza njega stoji samo Savjet za primjenu mira (PIK), podnio ostavku na tu poziciju.

SKUPA PRIČA

Šmitov boravak u BiH i način na koji je djelovao, odnosno olako posezanje za "bonskim ovlašćenjima" što je dovelo samo do podizanja tenzija i podjela među narodima, u fokus je vratio i brojeve koji govore o tome koliko je OHR, koji je davno izašao iz svojih okvira, koštao i one koji stoje iza njega.

Prema dostupnim procjenama, ukupni troškovi rada kreću se između 400 i 450 miliona evra, a pojedine analize ukazuju na to da bi uz sve administrativne i operativne izdatke taj iznos mogao dostići i oko 500 miliona evra.

OHR je formiran sa zadatkom nadzora nad civilnom implementacijom mira, a od tada je funkciju visokog predstavnika obavljalo osam zvaničnika, svi iz Evrope, dok su na poziciji zamjenika uvijek američke diplomate.

Institucija je u različitim fazama imala i različit obim ovlašćenja i finansijskih resursa.

Prema dostupnim podacima, najviši nivoi finansiranja zabilježeni su krajem devedesetih i početkom dvijehiljaditih godina. U tom periodu OHR je raspolagao godišnjim budžetima do oko 28 miliona evra i imao nekoliko stotina zaposlenih, kao i široku mrežu kancelarija u BiH i inostranstvu. To je bio i period najintenzivnijeg međunarodnog angažmana u zemlji.

Između 2001. i 2005. godišnji budžeti su se kretali između 22 i 25 miliona evra. Tada su funkciju visokog predstavnika obavljali Volfgang Petrič i Pedi Ešdaun, u periodu kada je OHR koristio najširi spektar "bonskih ovlašćenja", uključujući smjene funkcionera i nametanje zakona.

Nakon 2006. godine dolazi do postepenog smanjenja međunarodnog prisustva u BiH, što se odrazilo i na OHR. Budžeti su se tada kretali između 12 i 18 miliona evra, a kasnije osam i 11 miliona godišnje. U posljednjoj deceniji institucija funkcioniše sa znatno manjim budžetom koji se kreće između pet i sedam miliona evra godišnje, dok zvanični podaci za fiskalnu 2025. i 2026. godinu pokazuju iznos od 5.857.618 evra.

Kada je riječ o zaradama visokih predstavnika, zvanični ugovori nikad nisu u potpunosti objavljeni, pa se podaci o tome zasnivaju na medijskim i istraživačkim procjenama i govore da je zarada dostizala i 1,3 miliona evra. Samo je Šmit, koji bi trebalo da ostane u fotelji do imenovanja njegovog nasljednika, a spekuliše se da bi po prvi put to mogao da bude italijanski diplomata, imao mjesečna primanja od oko 38.000 evra, uključujući dodatke i beneficije, dok se osnovna plata procjenjuje na oko 24.000 evra. Kao i kod ostalih na ovoj funkciji, ni ova primanja nisu oporezovana u BiH.

Procjene pokazuju da je, kada se posmatra opterećenje budžeta, samo na plate svih visokih predstavnika u posljednje tri decenije potrošeno oko sedam miliona evra.

Uporedno gledano, njihova primanja su u rangu najviših državnih funkcija u Evropi. Na primjer, bruto mjesečna plata njemačkog kancelara Fridriha Merca kreće se oko 30.000 evra, ali se za razliku od međunarodnih primanja ona oporezuje u okviru nacionalnog sistema i podliježe domaćoj fiskalnoj kontroli.

NOVI PRAVAC

Šmitova ostavka stigla je dan prije otvaranja nove redovne polugodišnje debate u SB UN o situaciji u BiH na kojoj je i on trebalo da predstavi svoje viđenje stanja tokom proteklih šest mjeseci.

Rasprava je otvorena juče u Njujorku, u poslijepodnevnim časovima po našem vremena, ali nije bila završena do zaključenja ovog broja "Glasa Srpske".

Brojni republički zvaničnici i analitičari su, uoči zasjedanja, ponovili stav da je vrijeme ili za zatvaranje OHR-a ili njegovo izmještanje, ali i da bi, u slučaju imenovanja novog visokog predstavnika, to trebalo biti samo u skladu sa Dejtonom i međunarodnim pravom.

Ponovo se čula teza, koja je plasirana u javnosti prije tačno godinu i to od strane političkog vrha Srpske, a prema kojoj eventualni novi predstavnik bi mogao samo da sanja o tzv. bonskim ovlašćenjima čijom upotrebom su dosadašnji čelnici OHR-a napravili ustavni haos i provlačili cijelu BiH iz krize u krizu.

Pravnik iz Sarajeva Damir Samić kaže d odluku o tome ko će da bude novi visoki predstavnik, prema Aneksu deset, trebao da odluči SB UN.

- Visokog predstavnika treba da bira Savjet bezbjednosti UN ili barem da ga potvrdi. Bez valjane Rezolucije Savjeta bezbjednosti, ušli bi smo ponovo u period pravne i političke nesigurnosti sa nizom ustavnih i političkih kriza, a koje bi opet mogle imati nesagledive i nepopravljive posljedice. Ne smije se ponoviti slučaj kao sa Šmitom. Onaj ko dođe u fotelju visokog predstavnika treba imati jasno ograničen mandat u skladu sa Aneksom deset Dejtona - naveo je Sakić za "Glas".

Uz to, osvrnuo se i na "bonska ovlašćenja".

- Ono najvažnije, odnosno da li će i u kojem obimu biti korištene tzv. "bonska ovlašćenja" i koliko će u stvari i on ovlašćenja imati, odlučiće isključivo administracija u Vašingtonu - poručio je Sakić koji smatra i da bi bilo dobro da sjedište OHR-a bude izmiješeno iz BiH jer bi tako bilo oslobođeno lokalnih političkih uticaja.

Stav o OHR-u, s druge strane, juče su ponovili Rusi.

Ambasador Ruske Federacije u BiH Igor Kalabuhov rekao je da je odlaskom Šmita napokon došlo vrijeme za zatvaranje OHR-a, te da se nakon toga domaći akteri trebaju dogovoriti o prioritetima za razvoj BiH.

On je istakao da se pozicije moraju kristalizovati i da OHR sa svim ovlašćenjima ne može beskonačno da egzistira.

- Tu ima i jedna vrsta paradoksa i kontradiktornosti, a to je da nema govora o suverenitetu BiH dok je prisutan OHR - ocijenio je ruski ambasador.

Kalabuhov je napomenuo da Rusija nikad nije priznavala Šmita kao visokog predstavnika, niti joj je bilo interesantno šta je pričao i radio.

Odgovarajući na pitanje da li će ruska strana učestvovati u imenovanju budućeg visokog predstavnika, Kalabuhov je rekao da će možda biti nekih pregovora unutar međunarodne zajednice, podsjetivši da je i predsjednik Milorad Dodik naveo da Republika Srpska, kao jedna od potpisnica aneksa Dejtonskog sporazuma, mora participirati u izboru.

- Vidjećemo šta će se desiti, ali bazična procedura je poznata - Upravni odbor PIK-a može nominovati kandidaturu, ali posljednju riječ ima Savjet bezbjednosti koji mora odobriti tu kandidaturu - istakao je Kalabuhov.