Iako pravni okvir postoji, podaci ukazuju da su odgovornost postrojenja i efikasnost kontrole ključne karike u sistemu, dok problem zagađenja vazduha, posebno u urbanim sredinama, ostaje pitanje koje prevazilazi isključivo inspekcijske mjere i zahtijeva širu strategiju i dugoročne poteze.

Multidisciplinarni pristup za čist vazduh

Iz Ministarstva za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju RS ističu da Registar ispuštanja i prenosa zagađujućih materija u Srpskoj postoji i da je uspostavljen u skladu sa zakonom.

Pravilnikom o Registru detaljno su propisani sadržaj, struktura i način vođenja registra, kao i obaveze postrojenja koja posjeduju ekološku dozvolu da redovno dostavljaju podatke o ispuštanju i prenosu zagađujućih supstanci.

Kako pojašnjavaju, Pravilnik prati i Uputstvo o vođenju registra, kojim je preciziran način pripreme i dostavljanja podataka, a sam Registar vodi Republički hidrometeorološki zavod RS.

- Svi podaci dostupni su na internet stranici Zavoda, a njihova svrha je obezbjeđivanje pravovremenih, transparentnih, uporedivih i tačnih informacija o emisijama u vazduh, vodu i zemljište, kao i o upravljanju otpadom - naveli su u Ministarstvu, podsjećajući da su sva postrojenja sa ekološkom dozvolom zakonski obavezna da dostavljaju izvještaje, te da su za nepostupanje predviđene kazne za pravna i odgovorna lica.

Međutim, kada je riječ o individualnim ložištima i vrsti energenata koje koriste građani, u Ministarstvu ističu da ta oblast nije u njihovoj nadležnosti.

Kontrole i kazne

- 2024. godine 768 kontrola
- Utvrđeni propusti u 30% slučajeva.
- Izrečeno 60 upravnih mjera i novčane kazne u ukupnom iznosu od 40.000 KM.
- Zakonom propisane kazne za pravna lica: 2.000 – 20.000 KM.

S druge strane, u Inspektoratu RS navode da je republička ekološka inspekcija lani izvršila 768 kontrola kod elektroenergetskih, termoenergetskih i industrijskih objekata, hidroelektrana, kamenoloma i deponija, te da su u oko 30 odsto slučajeva utvrđeni propusti. Zbog toga je subjektima izrečeno 60 upravnih mjera za otklanjanje nepravilnosti i novčane kazne u ukupnom iznosu od 40.000 KM.

Najčešći propusti

Najčešći propusti odnosili su se na nepoštovanje uslova iz ekološke dozvole, poput neprovođenja redovnog monitoringa vazduha, vode i buke.

- Zakonom su propisane kazne od 2.000 do 20.000 KM za pravna lica, s tim da je inspektor ovlašten izreći samo najnižu zakonom predviđenu novčanu kaznu - poručili u iz Inspektorarta.

Dodali su da su nadležnosti podijeljene između republičke i lokalnih inspekcija, u zavisnosti od toga ko je izdao ekološku dozvolu, ali da zakon ne propisuje određene uslove za individualna ložišta, vrstu energenta, niti je decidno propisana vrsta energenta koju domaćinstva moraju koristiti.

Ipak, iz Inspektorata naglašavaju da inspekcijski nadzor, ma koliko važan, ne može samostalno riješiti problem zagađenja vazduha.

- Potreban je multidisciplinarni pristup, od urbanističkog planiranja i razdvajanja industrijskih zona od stambenih naselja, preko unapređenja energetske efikasnosti i sistema daljinskog grijanja, do razvoja javnog prevoza i zelene infrastrukture - ističu u Inspektoratu.

Direktor Republičkog hidrometeorološkog zavoda Darko Borojević navodi da je Zavod nadležan za vođenje Registra u skladu sa Zakonom o zaštiti životne sredine, te da obavezu izvještavanja imaju postrojenja iz energetskog, metalskog, hemijskog i mineralnog sektora, kao i postrojenja za upravljanje otpadom, proizvodnju hrane i druge djelatnosti koje podliježu ekološkoj dozvoli.

Prema podacima o izdatim ekološkim dozvolama, tokom 2024. godine oko 600 postrojenja imalo je dozvolu izdatu od strane Ministarstva, ali je godišnji izvještaj za istu godinu dostavilo svega 80 postrojenja, što ukazuje na relativno nizak odziv, odnosno da je svega svako sedmo preduzeće ispoštovalo tu obavezu.

- Zavod vrši procjenu potpunosti i dosljednosti dostavljenih podataka, ali je odgovornost za njihovu tačnost na samom postrojenju - naveo je Borojević.

Kako je dodao, Zavod je tokom 2024. godine informisao Republičku upravu za inspekcijske poslove o niskom odzivu obveznika izvještavanja, naglašavajući da povećanje stope prijavljivanja i dosljedno sprovođenje propisa zahtijevaju koordinisano djelovanje svih nadležnih institucija.

PRTR PORTAL

Iz Republičkog hidrometeorološkog zavoda ističu da se od 2023. godine izvještavanje vrši putem veb-aplikacije, čime je proces automatizovan i unaprijeđen. Pojedinačni podaci za 2023. i 2024. godinu već su dostupni na sajtu Zavoda, a u toku je, kako su najavili, i izrada PRTR portala koji će omogućiti javnosti jednostavniju pretragu i preuzimanje podataka.