U naučnim krugovima je decenijama vladalo uvjerenje da način života i okruženje nose najveći teret u određivanju životnog vijeka. I danas postoji čvrst konsenzus: ishrana, san, fizička aktivnost i društvene veze su ključni igrači u trci za duboku i zdravu starost.

Međutim, nauka ne miruje u rasvjetljavanju tajne dugovječnosti. Najnovije istraživanje otkriva da geni dodaju (ili, pak, oduzimaju) godine života mnogo jače nego što su naučnici ranije pretpostavljali.

Zašto su geni danas važniji za životni vijek

Tokom protekle dvije-tri decenije, starije studije su procjenile da genetika ima relativno skroman uticaj na životni vijek - svega 15 do 33 odsto. Ali, novo istraživanje objavljeno krajem januara u prestižnom časopisu "Science" baca potpuno novo svjetlo na ove brojke.

Prethodne procjene su bile "iskrivljene" jer su se oslanjale na podatke ljudi rođenih krajem 19. i početkom 20. vijeka. Tada su infekcije, nesreće i prirodne katastrofe bile deset puta češći uzroci smrti nego danas, kaže dr Ben Šenhar, glavni autor studije i istraživač na Vajcmanovom institutu za nauku u Izraelu.

- Ti istorijski uslovi stvorili su pogrešne signale. Ranije se moglo vidjeti među blizancima da jedan umre u 30. godini, a drugi živi do 95. Danas bi to bilo izuzetno neobično, ali tada nije bilo - objašnjava dr Šenhar.

Nova matematika dugovječnosti: Geni čine više od polovine puta

Da bi dobili precizniju procjenu, dr Šenhar i njegove kolege razvili su nov matematički model, kako bi razdvojili smrtne slučajeve izazvane spoljnim događajima od smrtnih slučajeva izazvanih biološkim starenjem.

Kada su primijenili taj model, slika se dramatično promijenila: naslijeđeni geni čine čak 50 do 55 odsto očekivanog životnog vijeka - što je skoro duplo više od ranijih procjena.

- Ova studija je ubjedljivo pokazala da su ranije procjene genetskog doprinosa životnom vijeku bile preniske - kaže dr Čarls Brener iz Istraživačkog instituta Bekman u Kaliforniji, koji nije bio uključen u studiju.

Nalazi su takođe potvrdili ranija istraživanja o snažnoj ulozi koju genetika igra u demenciji, gdje geni utiču oko 70 odsto na rizik od smrti. S druge strane, do 45 odsto slučajeva demencije može da se spriječi zdravim načinom života, što pokazuje da naslijeđeni rizik oblikuje raspon, ali ne diktira sudbinu.

- Naši nalazi ne ukazuju na to da način života nije važan za dugovječnost, naprotiv. Čak i ako je 50 odsto životnog vijeka nasledno, i dalje ostaje dodatnih 50 procenata - napominje dr Šenhar.

Porodična istorija kao medicinski putokaz

Porodična istorija predstavlja dragocjenu mapu koja pomaže u procjeni rizika i planiranju prevencije:

- Rak dojke: Umjesto standardne mamografije koja počinje između 45. i 54. godine, žene sa jakom porodičnom istorijom ili prisutnim mutacijama gena BRCA1 i BRCA2 zahtjevaju ranije preglede, često i magnetnu rezonancu dojki uz mamografiju.
- Kolorektalni karcinom: Dok se opštoj populaciji kolonoskopija preporučuje od 45. godine, osobe sa istorijom ove bolesti u porodici treba da započnu preglede znatno ranije i obavljaju ih češće.